Είστε εδώ

Μυθολογία, Προϊστορικοί και Αρχαίοι Χρόνοι

Η ανθρώπινη παρουσία στην παρολύμπια περιοχή της Βόρειας Θεσσαλίας και της Δυτικής Μακεδονίας, όπου βρίσκεται το Σαραντάπορο, τεκμηριώνεται ήδη από τα προϊστορικά χρόνια. Οι νεολιθικοί οικισμοί και οι θέσεις που εντοπίστηκαν ή ανασκάφθηκαν  στην ευρύτερη περιοχή χρονολογούνται μεταξύ του 7000-6000 π.Χ.. Από τις πιο σημαντικές θέσεις της νεολιθικής εποχής που εντοπίστηκαν τα τελευταία χρόνια είναι η θέση Σαραντάπορο 1, που μαζί με τη θέση Σέρβια 1, βυθισμένη σήμερα στην τεχνητή λίμνη των Σερβίων, μαρτυρούν πως η περιοχή αποτελούσε ήδη από αυτή την περίοδο ένα σημαντικό πέρασμα από τη Δυτική Μακεδονία προς τη Βόρεια Θεσσαλία.

Οι Περραιβοί θεωρούνται πρωτοελληνικό πελασγικό φύλο, και έδωσαν το όνομα στην περιοχή,  την ονομαζόμενη Περραιβία, στην οποία διέμεναν μαζί με άλλα φύλα, τους Λάπιθες (αιολικό φύλο) και στη συνέχεια τους Δωριείς. Το όνομα «Περραιβός» θεωρείται ότι είναι μυκηναϊκής προέλευσης και σημαίνει, σύμφωνα με τους μελετητές, αυτόν που έχει κυρτωμένο, γερμένο, το σώμα του προς τα εμπρός – χαρακτηριστικό γνώρισμα των ορεσίβιων κατοίκων. Για πρώτη φορά το όνομά τους μνημονεύεται στους ύμνους του Ορφέα προς το Θεό Απόλλωνα, ενώ αναφέρονται στον κατάλογο όσων έλαβαν μέρος στον Τρωικό Πόλεμο (Κατάλογος Νηών):

Ομήρου Ιλιάδα, στίχοι 748-755  
Γουνεὺς δ᾽ἐκ Κύφου ἦγε δύω καὶ εἴκοσι νῆας· Ήλθε απ’ την Κύφον ο Γουνεύς με εικοσιδύο πρύμνες.
τῷ δ᾽Ἐνιῆνες ἕποντο μενεπτόλεμοί τε Περαιβοὶ Είχ’ Ενιήνων πληθυσμόν και Περραιβών γενναίων,
οἳ περὶ Δωδώνην δυσχείμερον οἰκί᾽ἔθεντο, όσοι στην κακοχείμωνη Δωδώνη κατοικήσαν,
οἵ τ᾽ἀμφ᾽ἱμερτὸν Τιταρησσὸν ἔργα νέμοντο και όσοι απ’ τον Τιταρήσιον ποτίζουν τους αγρούς των,
ὅς ῥ᾽ἐς Πηνειὸν προΐει καλλίρροον ὕδωρ, που χύνει μες στον Πηνειόν τα πρόσχαρα νερά του
οὐδ᾽ὅγε Πηνειῷ συμμίσγεται ἀργυροδίνῃ, και με τες αργυρές στροφές του Πηνειού δεν σμίγει
ἀλλά τέ μιν καθύπερθεν ἐπιρρέει ἠΰτ᾽ἔλαιον· και καθαρός επάνωθεν ωσάν το λάδι πλέει
ὅρκου γὰρ δεινοῦ Στυγὸς ὕδατός ἐστιν ἀπορρώξ. ότι απ’ την Στύγα εκόπηκε και αυτή ’ναι μέγας όρκος.

(μετάφραση Ιάκωβου Πολυλά)

 

Αρχαία ΘεσσαλίαΗ Περραιβία, ως περιοχή, εκτεινόταν μεταξύ του Ολύμπου και του Πηνειού και οριζόταν γεωγραφικά από τις διαβάσεις των Τεμπών, της Πέτρας και του Σαρανταπόρου (Βολουστάνα ή Volustana).

Οι πόλεις, που μνημονεύει ο Όμηρος, ήταν η Κύφος και η "Δυσχείμερος Δωδώνη" (η θεσσαλική), των οποίων οι κάτοικοι, Αινιάνες και "μενεπτόλεμοι" (=καρτερικοί) Περραιβοί, είχαν συμμετάσχει στην εκστρατεία στην Τροία υπό τον Γουνέα, καθώς επίσης και οι πόλεις Άργισσα, Όρθη, Ηλώνη, Γυρτώνη και Ολοσσών, των οποίων οι κάτοικοι είχαν εκστρατεύσει, ομοίως, υπό τον Πολυποίτητο, Βασιλέα των Λαπιθών, γιο του ήρωα Πειρίθου.

Απ΄ όλες τις παραπάνω πόλεις, κατά τους ιστορικούς χρόνους συναντώνται μόνο η Ολοσσών, η Γυρτώνη, η Άργισσα, η Ηλώνη, ενώ μεταγενέστερα και οι πόλεις Γόνος, στην είσοδο των Τεμπών, Φάλαννα, στα ερείπια της ομηρικής Όρθης, Άτραξ, καθώς και οι πόλεις της Περραιβικής Τρίπολης - Πύθιο, Δολίχη και Άζωρος.

Οι Περραιβοί είχαν κόψει νομίσματα από τα οποία έχουν διασωθεί κάποια χαρακτηριστικά αρχαία κέρματα:

  • Η αργυρή δραχμή της Φάλαννας του 4ου αι. π.Χ. απεικονίζει το δεξί προφίλ της προτομής ενός εφήβου χωρίς γένια και με κοντά μαλλιά. Η πίσω όψη φέρει την επιγραφή "ΦΑΛΑΝΝΑΙΩΝ" γύρω από την εικόνα ενός αλόγου που βηματίζει φορώντας χαλινάρι. Στο έδαφος φυτρώνει βελανιδιά. Φέρει επίσης τον αριθμό 72. Το κέρμα έχει διάμετρο 20 χιλ. και ζυγίζει 5,09 γραμ..
  • Άλλα νομίσματά τους απεικόνιζαν στην μπροστινή όψη έναν έφηβο που δαμάζει έναν ταύρο, και στην πίσω όψη ένα άλογο.

Στο αμφικτιονικό συνέδριο των Δελφών, από τα δώδεκα ελληνικά έθνη-φύλα, οι Περραιβοί ήταν οι μόνοι που συμμετείχαν με δύο ψήφους. Εμφανίζονται συνασπισμένοι σε μία ομοσπονδία - το Κοινό των Περραιβών - το οποίο έμεινε ανεξάρτητο από τη στιγμή της συγκρότησής του μέχρι την τελική υποταγή στο Βασίλειο της Μακεδονίας. Οι επιχειρήσεις των βασιλιάδων της Μακεδονίας εναντίον τους άρχισαν με τον Αρχέλαο γύρο στο 410-400 π.Χ και μέχρι το 344 π.Χ., όταν ο Φίλιππος Β΄, ο πατέρας του Μ. Αλεξάνδρου, προσάρτησε την Περραιβία στο μακεδονικό κράτος ως τμήμα της Ελιμιώτιδας. Οι Περραιβοί κέρδισαν πάλι την ανεξαρτησία τους το 196 με την πτώση της μακεδονικής κυριαρχίας και διαμόρφωσαν ένα αυτόνομο Κοινό, με αρχηγό στρατηγό, ενώ το 146 π.Χ. θεωρείται ως το τελικό σημείο του «Κοινού των Περραιβών» και της κοπής, βέβαια, των περραιβικών νομισμάτων, καθώς η περιοχή προσαρτήθηκε από τους Θεσσαλούς. Η Θεσσαλία με τη σειρά της αποτέλεσε, μαζί με τη Μακεδονία, επαρχία του ρωμαϊκού κράτους με το όνομα Μακεδονία. Οι Περραιβοί, βάσει των καταλόγων της Δελφικής Αμφικτιονίας κατά τα έτη 134-133 και 125-124 π.Χ., φαίνεται να διατήρησαν την αντιπροσώπευσή τους για περιορισμένη  χρονική περίοδο με μία έδρα-ψήφο, την οποία κατείχαν εναλλακτικά με τους Μάγνητες, ανάλογα με τις περιστάσεις. Οι ιστορικοί δέχονται ότι το 27 π.Χ., με τη νέα τάξη που καθιέρωσε ο πρώτος ρωμαίος αυτοκράτορας Αύγουστος, η Περραιβία έχασε οριστικά το παλιό της όνομα, αλλά και την αυτονομία της.

 

Η Περραιβική Τρίπολη

Δύο επιγραφές των χρόνων του αυτοκράτορα Τραϊανού (101 μ.Χ.) δίνουν την γεωγραφική περιγραφή της Περραιβικής Τρίπολης και πόλεων της Μακεδονίας. Η κλειστή λεκάνη βόρεια του Ολύμπου και ανάμεσα στον Αμάρμπεη και τα Καμβούνια Όρη, που διαρρέεται από τον παραπόταμο του Πηνειού Ευρώπο, τον ομηρικό Τιταρήσιο, γνωστό σήμερα ως Σαραντάπορο ποταμό, ταυτίζεται με την περιοχή της Περραιβικής Τρίπολης, η οποία απαρτιζόταν από τις πόλεις Άζωρο, Δολίχη και Πύθιο. Σύμφωνα με τις επιγραφικές μαρτυρίες και κυρίως το ρωμαίο ιστορικό Τίτο Λίβιο, οι τρεις αυτές πόλεις προχώρησαν στον 5ο π.Χ. αι. σε μια από τις αρχαιότερες γνωστές ομοσπονδίες, το Κοινό των Τριπολιτών., που γνώρισε άνθιση από τις αρχές του 5ου αι. ως και τον 3ο αι. π.Χ. Σύμφωνα με τις πηγές, το Κοινό των Τριπολιτών είχε επικεφαλή στρατηγό και κοινή διοίκηση με ομοσπονδιακές αρχές, κοινό στρατό για αμυντικούς σκοπούς, κοπή νομισμάτων (ΤΡΙΠΟΛΙΤΑΝ), κοινές λατρείες και γιορτές, συμμαχίες και εξωτερικές διπλωματικές σχέσεις. Έχουν βρεθεί χρυσά νομίσματα της Περραιβικής Τρίπολης του 4ου αι. π.Χ., απ’ όπου γνωρίζουμε το εθνικό όνομα Τριπολίτης και ένα μοναδικό νόμισμα, του τέλους του 4ου αι. π.Χ, που απεικονίζει στην μία όψη τρίποδα και την επιγραφή «ΤΡΙΠΟΛΙΤΑΝ» και στην άλλη κεφαλή δαφνοστεφανωμένου Απόλλωνα.

Η Περραιβική Τρίπολις, που ακολούθησε την ιστορία της ευρύτερης περιοχής, από τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. και μέχρι το 196 π.Χ. ανήκε στη Μακεδονική Ελίμεια, υπαγόταν δηλαδή απευθείας στην κυριαρχία του εκάστοτε βασιλιά της Μακεδονίας. Το 196 π.Χ., στη μάχη των Κυνός Κεφαλών, κοντά στα Φάρσαλα, ο μακεδονικός στρατός νικήθηκε από το ρωμαίο στρατηγό Τίτο Κόιντο Φλαμινίνο, ο οποίος, μετά τη νίκη του επί του Φιλίππου Ε΄, επέστρεψε τις τρεις πόλεις στη συμμαχία των Περραιβών. Κατά τη διάρκεια των τριών πολέμων για την κατάληψη της Μακεδονίας από τους Ρωμαίους η περιοχή της Περραιβικής Τρίπολης γίνεται το «θέατρο» των συγκρούσεων. Για παράδειγμα: το 192 π.Χ. ο Μένιππος, αξιωματικός του Αντιόχου Γ΄, ερήμωσε κυριολεκτικά την περιοχή της Τριπολίτιδας. Το 171 π.Χ., στις αρχές του Γ΄ Μακεδονικού Πολέμου, ο Ρωμαίος ύπατος Λικίνιος, κατά τη διάρκεια της σύγκρουσής του με τον τελευταίο βασιλιά της Μακεδονίας Περσέα, κατάφερε να επανακτήσει την Περραιβική Τρίπολη και το υπόλοιπο τμήμα της Περραιβίας. Ένα από τα πιο γνωστά επεισόδια του πολέμου είναι αυτό του 169 π.Χ., όταν ο νέος ύπατος Κόιντος Μάκιος Φίλιππος οδήγησε τα ρωμαϊκά στρατεύματα στην Περραιβία και εγκατέστησε ένα μόνιμο στρατόπεδο ανάμεσα στις πόλεις Δολίχη και Άζωρο. Από τη θέση αυτή αποφάσισε να υπερφαλαγγίσει τη θέση του Περσέα, οδηγώντας 4.000 άνδρες στο Δίον της Πιερίας, μέσω της σημερινής Καρυάς (Ελασσόνας). Η Μακεδονία έπεσε τελικά στα χέρια των Ρωμαίων το 168 π.Χ. με τη μάχη στη Πύδνα.

Και στις τρεις πόλεις της Περραιβικής Τρίπολης, Πύθιο, Άζωρο και Δολίχη, οι ανασκαφές της ΙΕ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων έχουν φέρει στο φως ερείπια από την κλασική, ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο. 

Πρωτεύουσα της Περραιβικής Τρίπολης ήταν το Πύθιο, που εκτείνεται στο λόφο Άγιοι Απόστολοι στις δυτικές υπώρειες του Ολύμπου. Εκεί βρίσκεται το ιερό του Απόλλωνα Πυθίου, που συνδέεται με τους πανάρχαιους μύθους και τη λατρεία του Απόλλωνα στους Δελφούς. Το ιερό αποτελούσε έναν από τους πιο σημαντικούς χώρους λατρείας της Περραιβίας και είχε ήδη από το 1997 εντοπιστεί από τους αρχαιολόγους της ΙΕ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων μέσα σε πυκνό δάσος πουρναριών. Από τις αναθηματικές επιγραφές πληροφορούμαστε ότι κυριαρχούσε η λατρεία του Δώρειου Απόλλωνα ήδη από το τέλος του 4ου αι. π.Χ. Στον ίδιο χώρο λατρευόταν και άλλοι θεοί όπως ο Ποσειδώνας Πατρώος, ο Ασκληπιός, ο Δίας Κεραύνιος, η Αφροδίτη. Κατά την περίοδο της ρωμαιοκρατίας, ίσως κατά τη διάρκεια των εμφύλιων πολέμων των Ρωμαίων, το ιερό καταστράφηκε. Τότε ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Οκταβιανός Αύγουστος επέβαλε την εκ νέου κατασκευή ναών που είχαν πλέον πανθεσσαλική εμβέλεια Δύο ναοί που έφεραν στο φως οι ανασκαφές χρονολογούνται στα χρόνια του Οκταβιανού Αύγουστου. Ο πρώτος ναός ανήκει στον Απόλλωνα Πύθιο και ο δεύτερος στον Ποσειδώνα Πατρώο. Βρέθηκαν δύο ακέφαλα λατρευτικά αγάλματα του θεού Απόλλωνα (ένα του Απόλλωνα Μουσαγέτη) και πλήθος επιγραφών και γλυπτών από το αρχαιότερο ιερό του Απόλλωνα. Τρεις βασιλικές επιστολές, μία είναι του βασιλιά της Μακεδονίας Δημήτριου Β΄, γιου του Αντίγονου Γονατά και οι άλλες δύο του βασιλιά Αντίγονου Δώσωνος, αποδεικνύουν την ισχυρή παρουσία των Μακεδόνων στην περιοχή.

Η αρχαία πόλη της Αζώρου, βρίσκεται νοτιοανατολικά του σημερινού χωριού Άζωρος. Σύμφωνα με τη μυθολογία η Άζωρος τιμούσε ως ιδρυτή της, τον Άζωρο, έναν ήρωα γνωστό στις αρχαίες αιολικές παραδόσεις που υπήρξε κυβερνήτης(=πηδαλιούχος) του πλοίου «Αργώ» κατά την Αργοναυτική εκστρατεία. Από την αρχαία περραιβική πόλη σώζονται σε έναν φυσικά οχυρό λόφο που προστατεύεται από ένα ποτάμι τα τείχη της Ακρόπολης, που ήταν σε χρήση από τα αρχαία χρόνια ως και τη βυζαντινή περίοδο. Ο πρώτος οχυρωματικός περίβολος που προστάτευε την Ακρόπολη χρονολογείται στα τέλη του 5ου και στον 4ο αι. π.Χ., ενώ στον 3ο αι. π.Χ. η πόλη οχυρώνεται με νέο τείχος, το οποίο ενισχύουν μεγάλοι τετράγωνοι αμυντικοί πύργοι. Η πόλη εκτείνεται δυτικά, νότια και ανατολικά του λόφου της Ακρόπολης. Εντός του περιβόλου της αρχαίας πόλης (του 3ου αι. π.Χ.) ανασκάφθηκε σε ένα άνδηρο τμήμα της ονομαζόμενης έπαυλης του Νικάρχου, που ονομάστηκε έτσι γιατί στο αίθριό της βρέθηκε στη θέση της μια μεγάλη επιγραφή του βασιλιά της Μακεδονίας Αντίγονου Δώσωνος προς το βασιλικό επιστάτη της Περραιβικής Τρίπολης Νίκαρχο. Όπως μαρτυρούν τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που συλλέχθηκαν στην ευρύτερη περιοχή κοντά στον Άγιο Αθανάσιο υπήρχε ένας ιωνικός ναός του 3ου αι. π.Χ., που αποδίδεται στην λατρεια Απόλλωνα με το προσωνύμιο «Λύκειος» και «Δώρειος».

Η τρίτη πόλη του κοινού της Περραιβικής Τρίπολης είναι η Δολίχη, που βρίσκεται νοτιανατολικά του σημερινού οικισμού του Σαρανταπόρου. Από το 1985 είχε προταθεί ότι η θέση της αναζητούμενης πόλεως Δολίχης πρέπει να ταυτιστεί με μία αρχαιολογική θέση νοτιοανατολικά του σημερινού Σαρανταπόρου. Η πρόταση αυτή επιβεβαιώθηκε όταν το 1997 βρέθηκε ένας δίγλωσσος οριοδείκτης. Η αρχαία Δολίχη βρίσκεται σε μία εξαιρετικής στρατηγικής αξίας θέση, κοντά στο στενό πέρασμα από την Άνω Μακεδονία προς την Περραιβία, στα στενά Volustana που περιγράφει ο Ρωμαίος ιστορικός Τίτος Λίβιος (Βολουστάνα, τα πασίγνωστα στενά του Σαρανταπόρου).

Οι ανασκαφές της ΙΕ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων έφεραν στο φως τμήμα του ισχυρού τείχους της Ακρόπολης (3ος αι. π.Χ.). Το τείχος έχει πλάτος 3μ. και ισχυροί αμυντικοί πύργοι, ημικυκλικοί εξωτερικά και ορθογώνιοι εσωτερικά, ενισχύουν κάθε 29 μ. το ευθύγραμμο τείχος. Η αρχαία πόλη της Δολίχης εκτεινόταν ανατολικά της Ακρόπολης και έφθανε μέχρι τον Τιταρήσιο ποταμό, καταλαμβάνοντας μία έκταση που ξεπερνούσε τα 500 στρέμματα. Η Ακρόπολη χωριζόταν από τα τείχη της κάτω πόλης με ξεχωριστό εγκάρσιο τείχος. Το δυτικό τείχος της πόλης αποκαλύφθηκε σε μήκος 75μ. και είναι κατασκευασμένο με την ίδια τεχνοτροπία και με όμοιους αμυντικούς πύργους. Η οχύρωση της Ακρόπολης και της πόλης που ανάγονται χρονολογικά στον 3ο αιώνα π.Χ., εποχή κατά την οποία η Δολίχη ήταν στη σφαίρα επιρροής των Μακεδόνων. Η οχυρωματική τέχνη θυμίζει έντονα αντίστοιχη των μακεδονικών πόλεων και σε αυτό συνηγορεί το γεγονός ότι εξαιτίας της στρατηγικής της θέσης αποτελούσε ένα από τα κύρια ορμητήρια των Μακεδόνων στο νότο.

Νότια της Ακρόπολης αποκαλύφθηκε πάνω σε ένα άνδηρο που ορίζει αναλημματικός τοίχος μήκους 70μ., τμήμα υστεροελληνιστικής στοάς σε μήκος 85μ. και περιμετρικά της στοάς ορθογώνιοι χώροι που χρονολογούνται στην ελληνιστική και τη ρωμαϊκή περιόδο. Πρόκειται πιθανόν για καταστήματα της αρχαίας Αγοράς της Δολίχης, αλλά και για λατρευτικούς χώρους. Σε έναν από τους χώρους οι μελετητές τοποθετούν με σχετική ασφάλεια ένα ιερό του Διονύσου, διότι σε παρακείμενη θέση βρέθηκε τυχαία ένας αναθηματικός φαλλός. Στην αρχαία Δολίχη μαρτυρείται επίσης ιερό και λατρεία της Αφροδίτης, αλλά και του Ποσειδώνα Πατρώου συμφωνα με την επιγραφή «Νικάδα [...]... Νίσκου Ποσειδώνι Πατρώ[ι]ώι».

 

Πηγές

- Ζαρζώνης Βασίλης, «Ορεινή Περραιβία – Άζωρος», εκδ. Έλλα, Λάρισα 1995

- Λιόλιος Θωμάς, «Περραιβία», εκδ. Όλυμπος, Κατερίνη 2010

- «Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια», Πυρσός/Δρανδάκης/Φοίνιξ, 1926-1934, τομ.Κ΄, σελ.65

- Τζιαφάλιας Α., Αρχαιολογικό Δελτίο 51(1996), σελ. 363-364.

- Τζιαφάλιας Α.,"Το έργο της ΙΕ΄ ΕΠΚΑ Λάρισας" στο Το έργο των Εφορείων Αρχαιοτήτων και Νεωτέρων Μνημείων του ΥΠΠΟ στη Θεσσαλία και την ευρύτερη περιοχή της (1990-1998), 1η Επιστημονική Συνάντηση, Βόλος 2000, σελ. 89-91.

- Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού, ΟΔΥΣΣΕΥΣ, http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=6766

- Westlake, Henry Dickinson and Hornblower, Simon. "Perrhaebi" in The Oxford Classical Dictionary, London, OUP, 2003. σελ. 1142.

Είπαν για μας

glqxz9283 sfy39587stf02 mnesdcuix8
sfy39587stf03
sfy39587p07